Struktury organizacyjne WOPR tworzone są zgodnie z podziałem administracyjnym kraju w miejscach występowania kąpielisk i pływalni.

WOPR ma na względzie art. 54 ust. 2 ustawy o kulturze fizycznej, który stanowi, że "zapewnienie bezpieczeństwa osób pływających, kąpiących się w miejscach wyznaczonych oraz uprawiających sporty wodne należy do osób prawnych i fizycznych prowadzących nad wodą działalność w tym zakresie oraz do organów administracji rządowej i właściwych terytorialnie gmin".

W powiatach i gminach pojawia się WOPR zgodnie z oczekiwaniami władz oraz administracji państwowej i samorządowej, w tym ochrony cywilnej w celu działaniu na rzecz bezpieczeństwa na wodach.

WOPR posiada jednostki z osobowością prawną na szczeblu wojewódzkim i w części powiatowym (rejonowym obejmującym kilka powiatów), w których działa wiele setek drużyn, zatrudnia pracowników administracyjnych, ratowników i szkoleniowców.

WOPR opiera się przede wszystkim na działalności społecznej, członkowie pracują na rzecz organizacji ponad 1 200 000 godzin rocznie (średnio po 20 h na osobę).

Wielu ratowników WOPR pracuje zawodowo na pływalniach krytych oraz sezonowo na kąpieliskach i pływalniach odkrytych.